Bir çocuk çoğu zaman içinde olup biteni sözcüklerle anlatamaz; kaygısını, kıskançlığını ya da bir korkusunu doğrudan "ben şunu hissediyorum" diye söyleyemez. Yetişkinler için bile bazı duygular sözcüklere dökülmeye direnir. Projektif testler burada işe yarar. Temelleri şuna dayanır: önümüzde belirsiz, yoruma açık bir şey olduğunda, ona farkında olmadan kendimizden bir şeyler katarız. Bir resme bakıp kurduğumuz hikâye ya da bir mürekkep lekesinde gördüğümüz şey, aslında bizi anlatır. Bu testler de işte bu yansıtmadan yola çıkarak, kişinin kolayca söze dökemediği duygularını, çatışmalarını ve ilişkilerini anlamaya çalışır.
CAT (Çocuklar İçin Algı Testi), Leopold ve Sonya Bellak tarafından geliştirilmiş, çocuklar için tasarlanmış bir testtir. On resimli karttan oluşur ve çocuktan bu kartlarla ilgili bir hikâye anlatması istenir. Kartlarda, sosyal durumlar içindeki hayvan figürleri kullanılır; çünkü çocukların hayvanlarla kendilerini daha kolay özdeşleştirdiği varsayılır. Çocuğun kurduğu hikâyeler, onun temel ihtiyaçlarını, korkularını, çatışmalarını, aile ve kardeş ilişkilerini ve zorlandığı duygularla nasıl baş ettiğini anlamaya yardımcı olur. Kolayca hikâye üretemeyen çocuklar için kartlar bir oyun aracı gibi de kullanılabilir.
TAT (Tematik Algı Testi), aynı hikâye anlatma mantığına dayanan, daha büyük çocuklara, ergenlere ve yetişkinlere uygulanan bir testtir. Çeşitli gündelik durumlardaki insanları gösteren kartlardan oluşur; kişiden her kart için bir hikâye anlatması istenir. Bu hikâyeler, kişinin kişilerarası ilişkilerini, baskın duygularını, çatışmalarını ve yaşamında tekrar eden temaları anlamada değerli bir zemin sunar. TAT, özellikle ilişki dinamiklerini yansıtmadaki gücüyle bilinir.
Rorschach, projektif testlerin en köklü ve en bilinenidir. On adet simetrik mürekkep lekesi kartından oluşur; kişiye her kart gösterilerek ne gördüğü sorulur. Verilen yanıtlar özel bir yöntemle kaydedilip yorumlanır. Rorschach, kişinin yüzeydeki davranışlarının altında yatan kişilik yapısını, duyguları algılama ve düzenleme biçimini ve iç dünyasının işleyişini derinlemesine anlamaya olanak tanır. Uygulaması ve yorumlanması ileri düzeyde uzmanlık gerektirir.
Bu testlerin hepsi için geçerli olan ortak bir şey var: hiçbiri tek başına tanı koymaz. Amaç kişinin iç dünyasını daha yakından anlamaktır. Bu yüzden projektif testler hep bir bütünün parçası olarak, klinik görüşme ve diğer değerlendirmelerle birlikte değerlendirilir; ve yalnızca bu alanda özel eğitim almış uzmanlarca uygulanır. Doğru kişinin elinde, çocuğun ya da yetişkinin söze dökemediğini anlamanın en değerli yollarından biridir.
